ଆବିର୍ଭାବ :- ୧୩-୧୨-୧୯୩୪
ଜନ୍ମସ୍ଥାନ :-

ପରିଚୟ

ରମାକାନ୍ତ ରଥ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କବିତାର ଅନ୍ୟତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ଭାରତର ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସାହିତ୍ୟିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ । ସେ ଜଣେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ କବି, ପ୍ରାବନ୍ଧିକ, ଅନୁବାଦକ, ପ୍ରଶାସକ ଏବଂ ସାହିତ୍ୟ ଚିନ୍ତକ ଭାବେ ସୁପରିଚିତ । ତାଙ୍କର ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ, ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ଗଭୀର ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଚେତନା ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କବିତାକୁ ଏକ ନୂତନ ଦିଗ ପ୍ରଦାନ କରିଛି । ତାଙ୍କର କବିତାରେ ମାନବ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ପ୍ରେମ, ନିଃସଙ୍ଗତା, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ଓ ବାସ୍ତବତା ମଧ୍ୟରେ ଚିରନ୍ତନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଛଅ ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧିକ ସମୟଧରି ବ୍ୟାପ୍ତ ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟିକ ଜୀବନ ତାଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଅସାଧାରଣ ଖ୍ୟାତି ପ୍ରଦାନ କରିଛି । ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଆଜୀବନ ଅବଦାନକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଜଣାଇ ୨୦୧୮ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାହିତ୍ୟିକ ସମ୍ମାନ ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ’ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା ।

ଜନ୍ମ ତାରିଖ ଓ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ

ରମାକାନ୍ତ ରଥ ୧୩ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୩୪ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାର କଟକ ଜିଲ୍ଲାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସାହିତ୍ୟ ଓ ଦର୍ଶନ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ତାଙ୍କର ପାରିବାରିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ପରିବେଶର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଥିଲା । ପିଲାଦିନରୁ ହିଁ ସେ ଅସାଧାରଣ ସାହିତ୍ୟିକ ପ୍ରତିଭାର ପରିଚୟ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ କ୍ରମେ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କବିତାର ଜଣେ ଅଗ୍ରଦୂତ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲେ ।

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ପାରିବାରିକ ଜୀବନ

ରମାକାନ୍ତ ରଥ ସରଳ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ ସମୃଦ୍ଧ ଜୀବନଯାପନ ପାଇଁ ପରିଚିତ । ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟିକ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ଭାରତୀୟ ପୁରାଣ, ଦର୍ଶନ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ । ଦୀର୍ଘ ପ୍ରଶାସନିକ ଜୀବନ ସହିତ ସେ ସାହିତ୍ୟ ସାଧନାକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଆସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ରଚନାରେ ମାନବିକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିନ୍ତନ ଏବଂ ମାନବ ମନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତିର ଅପୂର୍ବ ପ୍ରକାଶ ଘଟିଛି । ଅସଂଖ୍ୟ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ବିନମ୍ରତା ଓ ସରଳତା ପାଇଁ ସର୍ବତ୍ର ସମାଦୃତ ।

ଶିକ୍ଷା ଓ କର୍ମଜୀବନ

ରମାକାନ୍ତ ରଥ କଟକସ୍ଥିତ ରେଭେନ୍ସା କଲେଜରୁ ଇଂରାଜୀ ସାହିତ୍ୟରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଉପାଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ । ୧୯୫୭ ମସିହାରେ ସେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବାରେ ଯୋଗଦେଇ ଓଡ଼ିଶା ସରକାରର ବିଭିନ୍ନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦବୀରେ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଚିବ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ସେ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରମୁଖ ସଂସ୍ଥା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ, ନୂଆଦିଲ୍ଲୀର ଉପସଭାପତି (୧୯୯୩–୧୯୯୮) ଏବଂ ପରେ ସଭାପତି (୧୯୯୮–୨୦୦୩) ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ବିକାଶରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ ।

ସାହିତ୍ୟିକ ଜୀବନ

ରମାକାନ୍ତ ରଥଙ୍କୁ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କବିତାର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ରୂପକାର ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ । ତାଙ୍କର କବିତାରେ ପ୍ରତୀକବାଦ, ପୌରାଣିକ ଚେତନା, ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଏବଂ ଦାର୍ଶନିକ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିର ଏକ ଅଭିନବ ସମନ୍ୱୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ । ପାରମ୍ପରିକ ରୋମାଣ୍ଟିକ କବିତାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ତାଙ୍କର ରଚନା ମାନବ ଜୀବନର ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଜଟିଳତା ଏବଂ ମାନସିକ ସଂଘର୍ଷକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛି । ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦୀର୍ଘକବିତା ‘ଶ୍ରୀରାଧା’ରେ ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ର ରାଧାଙ୍କୁ ଆଧୁନିକ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ପୁନଃବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ଭାବେ ପରିଗଣିତ । ସେ କବୀରଙ୍କ କବିତାକୁ ଓଡ଼ିଆରେ ଅନୁବାଦ କରିବା ସହିତ ଅନେକ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ପ୍ରବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ରଚନା କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର କବିତା ଇଂରାଜୀ ସମେତ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଭାଷାରେ ଅନୁଦିତ ହୋଇ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ଜାତୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପାଠକଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଇଛି ।

ପ୍ରମୁଖ ସାହିତ୍ୟକୃତି ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁସ୍ତକ

ରମାକାନ୍ତ ରଥ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ଅନେକ କାଳଜୟୀ କବିତା ସଂକଳନ ଉପହାର ଦେଇଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା— ‘କେତେ ଦିନର’, ‘ଶ୍ରୀରାଧା’, ‘ସଚିତ୍ର ଅନ୍ଧାର’, ‘ଅନେକ କୋଠରୀ’, ‘ସପ୍ତମ ଋତୁ’, ‘ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ମୃଗୟା’, ‘ଫେରି ଚାହିଁଲେ’, ‘ସୀମାନ୍ତ ବାସ’ ଏବଂ ‘ସବୁଦିନ ସେପାଖେ’ । ଏହାମଧ୍ୟରୁ ‘ଶ୍ରୀରାଧା’ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ସର୍ବସ୍ୱୀକୃତ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ କବିତାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାବ୍ୟ ଭାବେ ପରିଗଣିତ । ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟକୃତିଗୁଡ଼ିକ କଳାତ୍ମକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଦାର୍ଶନିକ ଗଭୀରତା ଓ ଭାବନାର ତୀବ୍ରତା ପାଇଁ ବିଶେଷ ସମାଦୃତ ।

ପୁରସ୍କାର, ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ୱୀକୃତି

ରମାକାନ୍ତ ରଥ ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ସାହିତ୍ୟିକ ଅବଦାନ ପାଇଁ ଦେଶ ଓ ବିଦେଶର ଅନେକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେ ୧୯୭୭ ମସିହାରେ ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର, ୧୯୯୦ ମସିହାରେ ବିଷୁବ ସମ୍ମାନ, ୧୯୯୨ ମସିହାରେ ସରସ୍ୱତୀ ସମ୍ମାନ, କବୀର ସମ୍ମାନ, ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ପ୍ରମୁଖ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି । ୨୦୦୬ ମସିହାରେ ଭାରତ ସରକାର ତାଙ୍କୁ ଦେଶର ତୃତୀୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାଗରିକ ସମ୍ମାନ ‘ପଦ୍ମଭୂଷଣ’ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ୨୦୧୮ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାହିତ୍ୟିକ ସମ୍ମାନ ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ’ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା ।

ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୀବନ

ରମାକାନ୍ତ ରଥ ୧୬ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୨୫ରେ ପରଲୋକ ଗମନ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟକୃତି ଆଜି ମଧ୍ୟ ପାଠକ, ଗବେଷକ, କବି ଓ ସାହିତ୍ୟପ୍ରେମୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ ହୋଇ ରହିଛି ।

ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଅବଦାନ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର

ରମାକାନ୍ତ ରଥ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ଅତୁଳନୀୟ ଓ ଉଚ୍ଚାସୀନ ସ୍ଥାନର ଅଧିକାରୀ । ତାଙ୍କର ଅଭିନବ କାବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ଓଡ଼ିଆ କବିତାରେ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବାସ୍ତବବାଦ, ପ୍ରତୀକବାଦ ଏବଂ ଦାର୍ଶନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନର ଏକ ନୂତନ ଯୁଗର ସୂଚନା ଦେଇଛି । ‘ଶ୍ରୀରାଧା’ ପରି ଅମର କୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ଜାତୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ବିଶେଷ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ସୃଜନଶୀଳ ସାହିତ୍ୟ ସହିତ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରଶାସନ, ଅନୁବାଦ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରସାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ଅତୁଳନୀୟ । ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟକୃତି ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟମାନଙ୍କରେ ଅଧ୍ୟୟନର ବିଷୟ ହେବା ସହିତ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ସାହିତ୍ୟପ୍ରେମୀଙ୍କ ନିକଟରେ ସମାଦୃତ । ‘ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ସମ୍ମାନ’ ତାଙ୍କର ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା, ସାହିତ୍ୟ ଓ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତି ଅପରିମେୟ ଅବଦାନର ଏକ ଯଥାର୍ଥ ଓ ଗୌରବମୟ ସ୍ୱୀକୃତି ।

ଶ୍ରାବ୍ୟ ଗଳ୍ପ